HOE MINDER DAN 100 AMERIKANEN BIN LADEN IN HET NAUW DREVEN – DE SLAG OM TORA BORA

In december 2001 reed een konvooi gehavende pick-ups richting de White Mountains, op de grens van Afghanistan met Pakistan. De mannen achterin zagen eruit als lokale strijders: lange baarden, Afghaanse gewaden, AK-47's over hun knieën. Het waren operators van Delta Force, Britse commando's, Green Berets en CIA-officieren, samen nog geen honderd Amerikanen, gestuurd om de man achter 9/11 te vinden. Hoog boven hen, in een vesting van grotten en bunkers die Tora Bora heet, had Osama bin Laden zich ingegraven met honderden al-Qaeda-strijders. De Amerikanen betrokken een verlaten schoolgebouw aan de voet van de bergen, spreidden hun kaarten uit en begonnen aan de grootste klopjacht uit de moderne geschiedenis. En ze hadden een voordeel waar bijna niemand van wist: ze konden de stem van bin Laden horen.

Live meeluisteren met bin Laden

De fatale zwakte van al-Qaeda bij Tora Bora waren de radio's. De strijders stemden alles af over open, onversleutelde kanalen, en de Amerikanen luisterden in realtime mee. Op een dag stormde een tolk het schoolgebouw binnen met een goedkope transistorradio die van een dode strijder was gehaald… daarop klonk, live, bin Laden zelf, die zijn mannen opzweepte en op een gegeven moment opriep om hun vrouwen en kinderen te bewapenen voor de strijd.

Vanuit verborgen waarnemingsposten hoog op de bergkammen dirigeerden de commando's dag en nacht bommen op die stemmen. Een Amerikaanse helikopterpiloot die missies in de vallei vloog, vertelde later dat er zoveel bommen vielen dat de bergen 's nachts oplichtten, zelfs zonder nachtkijker. De spectaculairste lading was de Daisy Cutter: een monster uit het Vietnamtijdperk, zo groot als een auto, gebouwd om in één klap helikopterlandingsplaatsen in de jungle te slaan, en zo lomp dat hij aan een parachute achteruit uit een transportvliegtuig geduwd moest worden. De pers bejubelde hem als de beslissende mokerslag. De Delta-commandant op de grond, die later onder het pseudoniem Dalton Fury over de strijd schreef, zag dat anders: volgens hem raakte de reuzenbom de verkeerde bergkam en leverde hij betere televisie op dan oorlogvoering. De echte schade kwam van gewone bommen, dag en nacht, geleid door een paar dozijn mannen die de vijand nooit zag. Maar de bommen waren pas de helft van het verhaal. De andere helft hing af van bondgenoten met hun eigen plannen.

Een staakt-het-vuren onder schot

De grondaanval lag in handen van lokale Afghaanse milities: duizenden ingehuurde strijders, contant betaald door de CIA en trouw aan twee rivaliserende krijgsheren die elkaar amper konden luchten. Elke avond tijdens de ramadan liepen ze de berg af om hun vasten te breken, en gaven ze 's nachts terug wat ze overdag hadden veroverd. Sommigen onderbraken het gevecht om veroverde grotten leeg te roven en de buit te verkopen aan de journalisten die aan de voet van de bergen kampeerden.

Half december werd het erger. Een van de krijgsheren kondigde plotseling aan dat al-Qaeda zich wilde overgeven en riep een staakt-het-vuren uit. Toen de commando's toch doorstootten, richtten hun eigen bondgenoten zo'n tachtig geweren op een paar dozijn Amerikaanse en Britse soldaten, midden in het gevecht, diep in vijandelijk gebied. Boven hen maakte een gevechtspiloot die zijn bommen moest inhouden van de lucht een kladblok: door zijn naverbranders aan en uit te zetten schreef hij „ON 8” in reusachtige condensstrepen, een boodschap aan iedereen beneden dat de aanval de volgende ochtend om acht uur werd hervat. De overgave kwam nooit, en veel mannen op de grond zijn er nog altijd van overtuigd dat die hele pauze in scène was gezet om bin Laden tijd te geven. De race was nog te winnen als iemand de grens achter de bergen zou afsluiten. Die beslissing viel ver boven het schoolgebouw.

Washington zei nee

Gary Berntsen, de CIA-commandant die de operatie leidde, smeekte om 800 Army Rangers om de vluchtroutes naar Pakistan af te sluiten. Afgewezen. Het Delta-team stelde voor om mijnen in de bergpassen te droppen. Afgewezen. Ruim duizend mariniers stonden klaar op een veroverde luchtmachtbasis in het zuiden van Afghanistan en werden nooit naar het noorden gestuurd. Daar kwam puur toeval bovenop: terroristen vielen het Indiase parlement in New Delhi aan, en Pakistan begon juist de troepen weg te halen die de grens bewaakten, om ze tegenover India te zetten. De enige macht die de achterdeur fysiek dichthield, marcheerde weg, en er kwam niets voor in de plaats.

Binnen in de bergen voelde bin Laden het einde naderen. Op 14 december schreef hij zijn testament, in de verwachting bij Tora Bora te sterven. Diezelfde dag onderschepten de Amerikanen zijn stem voor het laatst: moe en wanhopig bood hij zijn mannen zijn excuses aan omdat hij ze klem had laten lopen, en gaf hij ze zijn zegen om zich over te geven. Rond 16 december liep de meest gezochte man ter wereld met een kleine groep lijfwachten over de bergen Pakistan in. Geen enkele Amerikaan sneuvelde in die slag. Het doelwit was hoe dan ook verdwenen.

Negen jaar stilte

Jaren later concludeerde een onderzoek van de Amerikaanse Senaat wat de mannen in het schoolgebouw altijd al hadden gezegd: dat bin Laden kon weglopen, kwam door de weigering troepen in te zetten om de grens af te sluiten. Tora Bora was de laatste keer dat Amerika precies wist waar hij zat… tot 2010, toen de CIA een koerier volgde naar een complex in Abbottabad, Pakistan, op een paar uur rijden van diezelfde bergen.

Toen het einde in mei 2011 eindelijk kwam, stuurde Amerika opnieuw geen leger. Weer ging er 's nachts een klein team commando's naar binnen, en deze keer was elke uitgang gedekt. Bij Tora Bora was bin Laden aan die honderd man ontsnapt met de marge van één politiek besluit. De tweede keer glipte er niemand weg.